گپ فرهنگی
صفحه نخست       پست الکترونیک          تماس با ما              ATOM            طراح قالب
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من

مطلب نهم

 تعریف خانواده

«خانواده» گروه كوچكى است كه حد فاصل بین فرد و جامعه قرار گرفته است. صاحبنظران تعریفهاى متعددى براى خانواده ارائه كرده اند، ولى هر تعریف به بعدى از خانواده توجه داشته است; از این رو شاید مناسبتر باشد كه خانواده را با توجه به ویژگیهاى اساسى آن تعریف كنیم:

الف ـ از عمومیترین سازمانهاى اجتماعى است كه بر اساس ازدواج بین یك مرد و دست كم یك زن شكل مى گیرد.

ب ـ در آن، مناسبات خونى یا اسناد یافته (پذیرش فرزند) به چشم مى خورد.

ج ـ معمولا داراى نوعى اشتراك مكانى است.

د ـ معمولا كاركردهاى گوناگون شخصى، جسمانى، اقتصادى، تربیتى و جز اینها را بر عهده دارد.

خانواده همچون آینه اى عناصر اصلى جامعه را در بر دارد و انعكاسى از نابسامانیهاى اجتماعى است. در عین حال، تأثیرپذیرى شدیدى از جامعه دارد و مى توان گفت: جامعه سالم فقط در پرتو خانواده سالم ممكن است[1]. تعالیم اسلام نیز بر ویژگیهاى یاد شده در خانواده، تأكید مى كند. بر اساس تعالیم اسلامى، خانواده مجموعه اى است از افراد با رابطه هاى سببى (عقد ازدواج) و نسبى (والدینى ـ فرزندى و خواهر و برادرى). این افراد نسبت به هم متناسب با نوع نسبت و ارتباط، مسئولیتهاى اجتماعى، حقوقى، تربیتى، رفتارى، اقتصادى و دینى دارند. بر اساس این تعریف، از نظر تعالیم اسلام خانواده شامل خانواده هاى هسته اى و گسترده مى شود. با وجود این، با توجه به میزان مسئولیتها و حقوق اقتصادى، اجتماعى و رفتارى اعضاى خانواده نسبت به هم، سه مرتبه خانواده در اسلام دیده مى شود:

ـ خانواده مرتبه اول: زن و شوهر و فرزندان بدون واسطه;

ـ خانواده مرتبه دوم: زن و شوهر، فرزندان، والدین زن یا شوهر (اجداد فرزندان);

ـ خانواده مرتبه سوم: زن و شوهر، فرزندان به علاوه والدین زن یا شوهر و دایى، خاله، عمو و عمه فرزندان.

این اولویت بندى بر اساس مسئولیتهاى زن و شوهر نسبت به هم، والدین نسبت به فرزندان بدون واسطه و باواسطه، فرزندان نسبت به اجداد، عمه، عمو، خاله و دایى، و قوانین اقتصادى اسلام مانند نفقه، ارث و زكات واجب، و قوانین حقوقى مانند ولایت جد پدرى و دیه عاقله در نظر گرفته شده است. بیشتر آیات قرآن كه به روابط اعضاى خانواده مربوط مى شود، به مسائل خانواده مرتبه اول پرداخته[2] و آیات كم ترى به خانواده مرتبه دوم[3] و آیات محدودى، مانند آیات ارث، به مسائل خانواده مرتبه سوم پرداخته است.[4] 

 بر اساس طرحی ممكن است فردى مانند الف متعلق به 6 خانواده باشد: دو خانواده مرتبه 1، دو خانواده مرتبه 2 و دو خانواده مرتبه 3:

ـ خانواده مرتبه 1: فرد، همسر و فرزندانش; او، خواهر، برادر و پدر و مادرش;

ـ خانواده مرتبه 2: فرد، همسر، فرزندان و پدر و مادرش; او، همسر، فرزندان و پدر و مادر همسرش;

ـ خانواده مرتبه 3: فرد، همسر، فرزندان، اجداد پدرى فرزندان، عمو و عمه و فرزندان آنها; او، همسر، فرزندان، اجداد مادرى فرزندان، خاله، دایى و فرزندان آنها.

این تعریف از خانواده مبتنى بر مسئولیتهاى افراد نسبت به اعضاى خانواده و خویشان و نیز اهدافى است كه تعالیم اسلام براى ازدواج و تشكیل خانواده در نظر دارد. تعالیم اسلام براى سعادت و سلامت دنیوى و اخروى انسانها، برنامه هایى را قرار داده كه از جمله آنها تشكیل خانواده است. در این برنامه ها نیازهاى طبیعى انسان و شرایط اجتماعى او در همه عصرهاى تاریخ در نظر گرفته شده است; از این رو، تحولات اجتماعى بشر، به ویژه تحولات عصر حاضر كه خانواده را دچار دگرگونى هاى اساسى كرده و گاه موجبات دورى از اهداف تشكیل خانواده را فراهم آورده است، نباید ما را از تعریف مناسب خانواده دور كرده و به جهتى سوق دهد كه نتوانیم اهداف تشكیل خانواده را تحقق بخشیم; به همین جهت باید تلاش كرد، تحولات اجتماعى در جهت تشكیل و استمرار خانواده هایى كه سعادت و سلامت بشر را تضمین مى كنند، سوق داده شود. البته تحقق این امر در بیشتر جوامع دشوار است. با وجود این، مى توان در جوامعى كه زمینه فرهنگ اسلامى در آنها وجود دارد، در این راستا گامهایى برداشت. تقویت روابط خویشاوندى یكى از راهكارهایى است كه خانواده ها را در جهت تحقق بخشیدن به اهداف مورد نظر، یارى مى كند. چگونگى روابط خانواده هاى مرتبه دوم و سوم، بیشتر در ضمن موضوع خویشاوندان در فصل دوم بررسى مى شود، و در فصلهاى دیگر بیشتر، مباحث مربوط به خانواده مرتبه اول مورد توجه قرار مى گیرد، هر چند در مواردى به مسائل خانواده هاى مرتبه دوم و سوم نیز پرداخته مى شود.

 

افزون بر این، مانند نظریه سیستمى، خانواده در اسلام به عنوان یك واحد اجتماعى در نظر گرفته شده و چیزى بیش از مجموعه افرادى است كه آن را تشكیل مى دهند. یكى از شواهد این امر، مسئولیت افراد در قبال خانواده در جنبه هاى اقتصادى و تربیتى است. در قرآن به سعادت اخروى فرد در كنار خانواده او توجه شده و خداوند از انسانها مى خواهد نه تنها خویش، بلكه خانواده خود را از گرفتارى و عذاب اخروى محافظت كنند[5]. همچنین خداوند به پیامبر(ص) خطاب مى كند كه خانواده خود را به نماز دعوت كن[6]. آیاتى كه به تأثیر رفتار فرزندان در تعالى معنوى والدین اشاره كرده[7]، نیز دلیلى بر شدت وابستگى اعضاى خانواده در امور دنیوى و اخروى به یكدیگر است. حساسیت پیامبران نسبت به خانواده خود و هدایت آنها[8]، نیز از جمله دلایلى است كه ارتباط و تأثیر متقابل اعضاى خانواده را نشان مى دهد. شدت این ارتباط به حدى بوده است كه گاه پیامبران براى اعضاى خانواده خود طلب آمرزش و نجات مى كردند و چون این اعضا بر گمراهى خود اصرار مى نمودند، خداوند این پیامبران را به خاطر طلب آمرزش براى اعضاى خانواده خود، ملامت كرده است.[9]



[1]. ساروخانى، باقر، مقدمه اى بر جامعه شناسى خانواده، ص 136.

[2]. مانند: بقره، 102، 187، 228، 229، 231، 222 و 223; آل عمران، 14; نساء، 3، 34، 35، 128، 129 و 21; نور،32; روم، 21; مجادله، 1ـ4; تحریم، 1، 5 و 11; تغابن، 14; فرقان، 74.

[3]. اسراء،23 و 24; یوسف، 12، 8، 92 و 100; بقره، 132.

[4]. مانند: نساء، 1; انفال، 75; احزاب، 50; نور، 24.

[5]. «قُواْ أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ نَارًا...» تحریم، 6.

[6]. «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا» طاها، 132.

[7]. «وَ الْبَـقِیَـتُ الصَّــلِحَـتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَ خَیْرٌ أَمَلاً» كهف، 46.

[8]. از جمله این موارد، توصیه پیامبران به فرزندان خود و دعا براى هدایت آنهاست; براى نمونه ر.ك: بقره، 132و ابراهیم، 40.

[9]. از جمله این موارد، طلب نجات فرزند نوح(ع) توسط وى (هود، 46) و طلب آمرزش ابراهیم(ع) براى پدر خود (توبه، 114) است.

 





نوع مطلب : جامعه‌شناسی خانواده، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
          
یکشنبه 21 مرداد 1386
سه شنبه 1 آذر 1390 10:54 ب.ظ
تشکر
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی